{"id":1555,"date":"2021-03-09T21:48:10","date_gmt":"2021-03-09T21:48:10","guid":{"rendered":"https:\/\/neverncastle.wales\/?page_id=1555"},"modified":"2025-09-28T19:35:07","modified_gmt":"2025-09-28T19:35:07","slug":"development-of-the-castle","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/archaeology\/development-of-the-castle\/","title":{"rendered":"Datblygiad Castell Nanhyfer"},"content":{"rendered":"\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Cyn y castell<\/h3>\n\n\n\n<style>\n@media only screen and (min-width: 482px) {\nfigure.wp-block-image.size-large {\n    top: 20vh;\n    position: fixed;\n    bottom: 0;\n    right: 0;\n    width: 50%;\n    max-height: 80vh;\n    z-index:-1;\n    opacity:0;\n    transition: all 1s ease-in-out;\n}\n\nfigure.wp-block-image.size-large img {\n    max-height: 60vh;\n    object-fit: contain;\n}\n}\n<\/style>\n<script>\ndocument.body.onscroll = function (e) {\n   let pics = jQuery (\"figure.wp-block-image.size-large\");\n   if (window.innerWidth < 482) {\n     if (window.picsHidden) {\n        pics.each(function() {this.style.opacity=1;});\n        window.picsHidden = false;\n     }\n     return;\n   };\n   window.picsHidden = true;\n   let aboveLine = pics.filter(function () { \n   return this.parentElement.getBoundingClientRect().top < \n                 window.innerHeight*0.7;});\n   let it = aboveLine.length ? aboveLine[aboveLine.length-1] : null;\n   pics.each(function() {this.style.opacity= this==it?1:0;});\n}\n<\/script>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Mae gwaith cloddio yng Nghastell Nanhyfer wedi datgelu bod y gwrthgloddiau i gyd yn ganoloesol, nid oedd unrhyw anheddiad cynhanesyddol ar y safle hwn. Mae un pen saeth fflint si\u00e2p deilen yn brawf o bresenoldeb helwyr Neolithig, oedd o bosibl yn defnyddio'r safle i chwilio am anifeiliaid yn y dyffryn islaw.<br>Ychydig o olion archeolegol sydd wedi eu gadael yn Nanhyfer gan Gymry\u2019r cyfnod Canoloesol Cynnar, y tu hwnt i'r henebion cerrig arysgrifedig canoloesol cynnar ym mynwent yr eglwys (tudalen 32). Adferwyd cyfres o esgeiriau tenau, cul o aredig o\u2019r ardal o dan y mwnt. Mae hyn yn dynodi cymuned ffermio Gymreig weithredol ar y safle hwn yn union cyn y goncwest Eingl-Normanaidd. Dyma'r unig dystiolaeth yr ydym wedi'i ganfod ar gyfer cymuned o'r fath. Trwy gydol gweddill Cemais mae tystiolaeth hefyd yn brin; daethpwyd o hyd i d\u0177 crwn dyddiedig AD980 1160 y tu mewn i glawdd amddiffynnol o dan y <a href=\"http:\/\/www.dyfedarchaeology.org.uk\/projects\/maenclochog.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">castell ym Maenclochog<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"686\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-1024x686.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-133\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-1024x686.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-600x402.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-300x201.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-768x515.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-1536x1029.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-2048x1373.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/7a-Plough-marks-1568x1051.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em>Olion aredig o dan y mwnt<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\"><br>Pridd a Phren \u2013 Castell Concwest<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Yr amddiffynfa gyntaf a adeiladwyd ar y safle hwn oedd clawdd bach, tua 1m o uchder, a oedd, yn \u00f4l pob tebyg, \u00e2 ffos fas o'i flaen, yn amg\u00e1u darn o dir ar ben pentir naturiol ag ochrau serth. Wedi'i ddyddio i ddechrau'r 12<sup>fed<\/sup> ganrif trwy'r crochenwaith cysylltiedig, ffurfiodd hwn gastell \u2018concwest\u2019, a sefydlwyd tua 1108 gan Robert FitzMartin, i amddiffyn ei luoedd wrth iddynt orchfygu Cemais. Ychwanegwyd mwnt (twmpath gwastad, serth, amddiffynnol) gyda ffos ddwfn o'i amgylch i'r clawdd hwn, ac adeiladwyd strwythur pedwar postyn pren ar gopa'r mwnt a oedd, o ystyried ei faint bach, yn \u00f4l pob tebyg yn gweithredu fel t\u0175r gwylio. <\/p>\n\n\n\n<p>Wedi hynny, bu cyfnod o feddiannu safle\u2019r castell hwn; mae darnau o grochenwaith, darnau o asgwrn, hoelion pedolau a siarcol o lawer o danau gwersyll wedi'u hadfer o'r lefelau cynharaf hyn o'r safle.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"986\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-1024x986.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1807\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-1024x986.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-scaled-600x578.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-300x289.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-768x740.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-1536x1479.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-2048x1972.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-7b-Guidebook-Conquest-Castle-1568x1510.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Pridd a Phren \u2013 Castell a Thref<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Ychydig yn ddiweddarach, tua 1116 yn \u00f4l pob tebyg, pan oedd cryn weithgarwch milwrol yng Nghymru, adeiladwyd cyfres o lethrau a ffosydd sylweddol ar y safle hwn, gan gladdu'r llethrau cynharach ac olion meddiannaeth. Ar ochr orllewinol y safle, roedd y llethrau a'r ffosydd yn ffurfio castell trionglog gyda'r mwnt ar ei frig. Heddiw, dim ond fel pant bas yn y ddaear y gellir gweld y clawdd a'r ffos ar ochr ddwyreiniol y castell (ffos tref-castell). Mae'r llethr orllewinol wedi'i chladdu o dan y llethr a\u2019r ffos fawr bresennol.<\/p>\n\n\n\n<p>Amddiffynnwyd ochr ddeheuol y castell gan y llethr naturiol, gyda thyle, ffos a thyle mewnol wedi'u hadeiladu ar ben y llethr. I'r dwyrain roedd ardal wedi'i hamddiffyn. Gallai fod yn feili allanol i'r castell, ond mae'n fwy tebygol mai trefgordd wedi'i hamddiffyn yw hi, gyda thri llethr mawr a dwy ffos i'r gogledd a ffos a llethr wedi\u2019u rhagfurio i'r dwyrain.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"931\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-1024x931.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1810\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-1024x931.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-scaled-600x546.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-300x273.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-768x698.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-1536x1397.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-2048x1863.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8a-Nevern-Earth-Timber-Castle-Town-2-1568x1426.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Mae tystiolaeth bod y dref yn cynnwys adeiladau pren o ddau gyfnod gwahanol; un wedi'i adeiladu \u00e2 physt ac un arall gyda fframwaith yn gorffwys ar drawstiau.<br>Mae'n debygol bod y fynedfa i'r castell wedi\u2019i lleoli yn y gornel dde-orllewinol, a mynedfa'r dref yng nghornel y de-ddwyrain, gyda llwybrau i fyny llethrau serth yn eu gwasanaethu. Ar ben y llethr gogleddol, roedd tystiolaeth o balis\u00e2d pren o ddau gyfnod gwahanol. Mae amddiffynfeydd pridd a phren sylweddol y castell a'r dref hon yn dangos ymdrechion Robert FitzMartin i wladychu a datblygu Cemais. Yn y cyfnod hwn hefyd y sefydlwyd mynachlog Llandudoch a chyfres o gestyll llai ledled Cemais.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2642\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-300x225.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-768x576.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-1536x1151.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-1568x1175.jpg 1568w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited-600x450.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/23a-Nevern-Castle-in-1136-scaled-edited.jpg 1717w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<p><br><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Castell Carreg \u2013 Canol 12<sup>fed<\/sup> Ganrif<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Yn y cyfnod nesaf o weithgarwch, cyfunwyd y castell a'r dref i greu\u2019r castell mawr a welwn heddiw, a dechreuwyd ailadeiladu'r castell gan ddefnyddio cerrig. Tynnwyd y llethr rhwng y castell a'r dref i lawr a llenwyd y ffos castell-tref yn rhannol.<\/p>\n\n\n\n<p>Adeiladwyd t\u0175r silindrog mawr ar ben y mwnt, a gafodd ei ostwng yn fwriadol o ran uchder er mwyn cynnal y t\u0175r deulawr neu dri llawr hwn. Adeiladwyd y T\u0175r Crwn hwn o lechi a chlogfeini cerrig rhewlifol, a defnyddiwyd clai i\u2019w cadw ynghyd. Roedd ganddo fynedfa ar y llawr cyntaf, gyda grisiau pren allanol. Dim ond trwy ddrws trap yn y llawr yr oedd modd cael mynediad i'r seler neu'r ystafell islawr. Mae'n debygol i'r Arglwydd Rhys gael ei ddal yn garcharor yn islawr y t\u0175r hwn yn ddiweddarach yn ystod hanes y castell, gan ei fod yn un o'r lleoliadau mwyaf diogel ar y safle. Ail adeilad, wedi'i adeiladu \u00e2 llechi a rhai clogfeini rhewlifol wedi'u gorchuddio \u00e2 chlai, oedd cam cynharaf y Neuadd Fawr. Codwyd yr adeilad hwn, 15m x 6.2m ger cornel de-orllewinol y safle. Mae'n debyg bod y ffos ddeheuol wedi'i llenwi a lefelwyd y llethrau. Mae dadansoddiad wedi dangos mai'r clai a ddefnyddiwyd fel morter yn yr adeiladau hyn yw isbridd naturiol y safle. <\/p>\n\n\n\n<p>Mae hon yn dechneg adeiladu draddodiadol yng ngogledd Sir Benfro, a gall gynrychioli traddodiad adeiladu Cymru o'r 12<sup>fed<\/sup> ganrif, cyn y defnydd eang o forter calch. <\/p>\n\n\n\n<p>Codwyd trydydd adeilad, capel yn \u00f4l pob tebyg, o lechi \u00e2 morter clai ar ymyl ddeheuol y safle, gyda golygfa glir o eglwys Nanhyfer. Mae'n debyg bod palis\u00e2d pren newydd sylweddol ar ben y llethr ganol ogleddol yn rhan o adnewyddiad y castell a ddigwyddodd ar yr adeg hon.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"931\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-1024x931.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1812\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-1024x931.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-scaled-600x546.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-300x273.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-768x698.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-1536x1397.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-2048x1863.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-8b-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-1568x1426.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Er na allwn fod yn sicr pwy ddechreuodd ailadeiladu'r castell mewn carreg, roedd y broses wedi cychwyn erbyn canol y 12<sup>fed<\/sup> ganrif pan oedd Rhys ap Gruffudd (yr Arglwydd Rhys) yn rheoli'r ardal hon. Roedd yn adeiladu cestyll o 1156, o leiaf, ac fe gofnodwyd yn Brut-y-Tywysogion ei fod yn adeiladu castell carreg a morter yn Aberteifi yn 1171. Roedd defnyddio morter clai a defnyddio adeiladau fel rhan o berimedr y castell yn nodweddion a welwyd mewn cestyll Cymreig diweddarach. O ganlyniad, mae'n ymddangos yn debygol mai gwaith Rhys ap Gruffudd oedd y castell carreg cychwynnol hwn. <\/p>\n\n\n\n<p>Yn dilyn hynny, ehangwyd llety ac amddiffynfeydd y castell yn fawr. Adeiladwyd mynedfa gerrig trwy'r clawdd clai i'r de o'r mwnt. Roedd y fynedfa orllewinol hon yn cynnwys pont bren ar draws y ffos orllewinol a thramwyfa gaerog trwy'r llethr, gyda mynediad, yn \u00f4l pob tebyg, yn cael ei reoli trwy gatiau pren yn y dramwyfa. Estynnwyd y Neuadd Fawr i 22.2m x 6.2m, gydag aelwyd sylweddol yng nghanol y gofod mawr hwn. Ychwanegwyd Neuadd y Dwyrain gerllaw. Mae'n ddigon posib bod hon yn neuadd agored fawr gan na chafwyd tystiolaeth o raniadau mewnol.<br>Yn yr un cyfnod o waith adeiladu, adeiladwyd llenfur yn rhedeg i lawr o gornel y Neuadd Fawr i amddiffyn cornel de-orllewinol y safle. Bellach, estynnwyd y castell trwy greu Castell Mewnol ar y pentir dwyreiniol, wedi'i wahanu gan ffos a dorrwyd trwy\u2019r creigiau. Codwyd llenfur o amgylch y brigiad craig hwn, ynghyd \u00e2 Neuadd y Gogledd. I bob pwrpas, creodd hyn gastell llawer mwy diogel gyda strwythur ward mewnol ac allanol. Roedd mynediad i'r Castell Mewnol trwy bont bren dros y ffos a dorrwyd trwy\u2019r creigiau o'r beili. Roedd llenfur y Castell Mewnol, a'r un oedd yn amddiffyn cornel de-orllewinol y safle, o led (tua 1.2m) ac o ffurfiau adeiladu tebyg.<\/p>\n\n\n\n<p>Codwyd yr holl adeiladau hyn gyda llechi mawr wedi'u dal ynghyd \u00e2 chlai. Dyluniwyd yr adeiladau trawiadol hyn, ar hyd ymyl ddeheuol y safle, i fod yn weladwy o'r dyffryn islaw. Ar adeg pan nad oedd ond ychydig o eglwysi wedi'u hadeiladu o gerrig, yr adeiladau hyn oedd rhai o'r adeiladau cerrig seciwlar mwyaf yng ngorllewin Cymru; gan arddangos cyfoeth a nerth Arglwydd Cemais.<\/p>\n\n\n\n<p>Roedd creu o leiaf bum adeilad statws uchel (carreg) mewn gofod tair erw yn anghyffredin iawn. Mae cestyll Cymreig, megis cestyll Dolbadarn, neu gestyll Eingl-Normanaidd, megis Maenorb\u0177r, yn strwythurau llawer llai, mwy cywasgedig. Gellir awgrymu mai'r safle hwn oedd llys Rhys ap Gruffudd pan oedd yn ifanc. Mae'n dwyn ynghyd nodweddion amddiffynnol cestyll, gyda'r ystod draddodiadol o adeiladau llys yng Nghymru.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"931\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-1024x931.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1814\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-1024x931.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-scaled-600x546.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-300x273.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-768x698.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-1536x1397.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-2048x1863.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9a-Nevern-Stone-Castle-Mid-12th-II-1568x1426.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Castell Carreg \u2013 Canol hyd at Ddiwedd y 12<sup>fed<\/sup> Ganrif<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Ar y pwynt hwn yn natblygiad y castell, ymddengys bod gwarchae sylweddol wedi digwydd, a arweiniodd at ddymchwel llenfur y de orllewin. Mae tystiolaeth o gyfres o dyllau-pyst yn dangos bod palis\u00e2d pren wedi'i godi yn ei le i sicrhau bod y castell yn cael ei amddiffyn yn barhaus. Ymosodwyd ar y fynedfa orllewinol hefyd, gan arwain yn \u00f4l pob tebyg at ddifrod i'r gatiau, neu eu colli, wrth i balis pren gael ei adeiladu ar draws y fynedfa. Yn ddiweddarach, disodlwyd hwn gan wal wedi\u2019i hadeiladu o lechi \u00e2 chlai, ond cafodd y fynedfa a'r wal eu difrodi a'u datgymalu'n rhannol. Mae'n ymddangos yn debygol bod y rhain i gyd yn ddigwyddiadau o warchae mawr, heb eu cofnodi, o bosib pan ail-gipiodd Rhys ap Gruffudd y castell yn 1159 neu 1165, ar \u00f4l iddo ei ddychwelyd i'r goron yn 1158.<\/p>\n\n\n\n<p>Yn dilyn hynny, ailddatblygwyd y castell gyda Th\u0175r Rhombaidd ar yr ochr ddeheuol i gymryd lle'r llenfur a ddymchwelwyd. Adeiladwyd mynedfa newydd yn y gornel dde-orllewinol wrth ymyl y T\u0175r Rhombaidd tra claddwyd y fynedfa orllewinol a ddifrodwyd o dan glawdd clai. Mae'n debyg y codwyd llenfur i ddisodli'r palis pren ar ben llethrau gorllewinol a chanol y castell ac ychwanegwyd t\u0175r sgw\u00e2r neu betryal sylweddol yn ei ben deheuol. Roedd y T\u0175r Deheuol yn edrych dros y ffordd ac yn amddiffyn mynedfa newydd i'r de-orllewin. Efallai bod t\u0175r bach hefyd wedi'i adeiladu ar ben gogledd-ddwyreiniol y llenfur. Efallai bod wal gynnal ar ben llethr deheuol y bryn hefyd wedi amddiffyn yr ochr hon i'r castell. Adeiladwyd yr holl strwythurau hyn o glai a llechi\u2014yn amlwg, yn y traddodiad Cymreig.<br>Yn ogystal, mae tystiolaeth bod nifer o strwythurau pren llai (tai?) gyda lloriau clai neu lechi wedi\u2019u codi ar ochrau dwyreiniol a gorllewinol y beili. Mae'n debygol bod y castell yn cynnwys llawer o strwythurau domestig o'r fath, serch hynny, mae aredig dilynol wedi dileu bron pob tystiolaeth ohonynt.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"931\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-1024x931.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1816\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-1024x931.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-scaled-600x546.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-300x273.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-768x698.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-1536x1397.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-2048x1863.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-9b-Nevern-Stone-Castle-Mid-Late-12th-1568x1426.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Castell Carreg \u2013 Diwedd y 12<sup>fed<\/sup> Ganrif<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>A final phase of construction enhanced the appearance of the site: the western bank was made higher and much wider with slate derived from making the western ditch wider and deeper. A new eFe wnaeth cam olaf y gwaith adeiladu wella ymddangosiad y safle: gwnaed y llethr gorllewinol yn uwch ac yn llawer ehangach gyda llechi yn deillio o wneud y ffos orllewinol yn lletach ac yn ddyfnach. Adeiladwyd mynedfa newydd gyda blociau cerrig graean. Roedd trothwy carreg ar oleddf y fynedfa ddeheuol hon yn cynnwys llechi gyda symbolau apotropaig wedi'u crafu arnynt i gadw drwg allan.<br>Yn ystod y cam hwn gwelwyd cerrig graean yn cael eu defnyddio\u2019n aml; blociau gwaith maen cywrain sgw\u00e2r a hirsgwar a ddefnyddir ar gyfer corneli adeiladau ac o amgylch drysau a ffenestri. Mae creu a defnyddio blociau cerrig sgw\u00e2r cywrain yn draddodiad adeiladu Eingl-Normanaidd, er eu bod yn dal i gael eu creu gan ddefnyddio morter clai. Efallai bod y technegau hyn yn awgrymu cyfuno traddodiadau adeiladu Cymreig ac Eingl-Normanaidd, ac mae bron yn sicr iddynt ddigwydd ar \u00f4l dyfodiad William FitzMartin yn yr 1170au. Byddai hyn hefyd yn esbonio'r defnydd o batrwm sawtyr cerfiedig Roman\u00e9sg clasurol yn y garreg raean, rhan o ffris yn y Neuadd Fawr (tudalen 20). Ychwanegwyd drysau newydd yn y blociau cerrig graean hyn ar ben dwyreiniol Neuadd y Dwyrain a'r Capel. Mae'r blociau cerrig graean heb eu hindreulio i raddau helaeth, fel y byddai disgwyl i garreg a ychwanegwyd yn hwyr yn hanes y castell. <\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"931\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-1024x931.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1818\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-1024x931.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-scaled-600x546.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-300x273.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-768x698.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-1536x1397.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-2048x1863.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-10a-Nevern-Stone-Castle-Late-1568x1426.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Yn dilyn hynny, adeiladwyd T\u0175r Sgw\u00e2r mawr gyda chorneli crwn yn y Castell Mewnol gan dorri ar y llenfur cynharach, gan ailddefnyddio rhywfaint o'r llechi o Neuadd y Gogledd cynharach, yr ymddengys iddo gael ei ddatgymalu'n rhannol ar yr adeg hon. Cloddiwyd y ffos rhwng y beili a'r Castell Mewnol yn llawer dyfnach, er i'r gwaith ddod i ben pan nad oedd ond hanner wedi'i wneud, o bosibl o ganlyniad i ail-gipio\u2019r castell gan yr Arglwydd Rhys yn 1191. Efallai fod y llechen o'r ffos wedi'i defnyddio yn y T\u0175r Sgw\u00e2r, a oedd prin wedi'i orffen cyn i'r castell gael ei ddifrodi.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"640\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-1024x640.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1383\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-1024x640.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-600x375.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-300x188.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-768x480.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-1536x960.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-2048x1280.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/29a-Nevern-Castle-in-1191-edited-1568x980.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Dinistriad y Castell<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Roedd pob adeilad yn y castell yn dangos arwyddion helaeth o losgi a chwympwyd waliau yn fwriadol. Gall y craciau a'r rhan sydd wedi'i dadleoli'n rhannol o wal y T\u0175r Crwn fod yn rhan o'r dymchwel bwriadol hwn. Gellir priodoli'r dinistr hwn yn hyderus i Hywel Sais yn 1195, gan fod dyddio crochenwaith ac arteffactau eraill yn cyfateb \u00e2 diwedd y 12<sup>fed<\/sup> ganrif.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"906\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-1024x906.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-134\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-1024x906.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-600x531.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-300x265.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-768x679.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-1536x1359.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate-1568x1387.jpg 1568w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/10b-Melted-slate.jpg 1854w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em>Mae llechi wedi'u toddi a'u hasio gyda'i gilydd yn profi y cyflawnwyd tymereddau dros 1200<sup>o<\/sup>C pan losgwyd y castell i lawr<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Ysbeilio a Chwarela<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Ar \u00f4l difrodi\u2019r castell, ysbeiliwyd a safle er mwyn dwyn y darnau mawr o lechi yn y waliau a\u2019r blociau cerrig graean cywrain ac addurnedig. Mae'n debyg i'r rhain gael eu hailddefnyddio wrth adeiladu ffermdai, eglwysi ac adeiladau eraill yn yr ardal o amgylch Nanhyfer neu Drefdraeth. O ganlyniad, ychydig o flociau cerrig graean sydd bellach wedi goroesi ar y safle. Yn ddiddorol, ni ddefnyddiwyd yr un o'r blociau cerrig graean hyn wrth ailadeiladu Eglwys Sant Brynach yn Nanhyfer, yn ystod y 13<sup>eg<\/sup>-16<sup>eg<\/sup> ganrif.<br>A series of pits was dug down into the rubble to try and recover the large slates and gritstones. These pits were often dug in places such as the entrance to the Great Cloddiwyd cyfres o byllau i lawr i'r rwbel i geisio adfer y llechi a'r cerrig graean mawr. Byddai'r pyllau hyn yn aml yn cael eu cloddio mewn lleoedd fel y fynedfa i'r Neuadd Fawr, lle'r oedd carreg o'r fath wedi'i lleoli'n wreiddiol. Mae hyn wedi dileu tystiolaeth y mynedfeydd mawreddog i'r adeiladau hyn. Mewn rhai achosion, roedd rhwyddineb mynediad i strwythurau fel y T\u0175r Deheuol ar ddiwedd y llethr gorllewinol, sydd wedi\u2019i leoli yn union wrth ymyl y ffordd, yn golygu eu bod wedi cael eu chwarela bron yn gyfan gwbl i ffwrdd. Ar ymyl ogledd-ddwyreiniol y safle mae wyneb chwarel wedi'i dorri i mewn i'r creigwely llechi brodorol. Erbyn yr 16<sup>eg<\/sup> a'r 17<sup>eg<\/sup> ganrif, cofnodwyd bod Nanhyfer yn allforio llechi ar gyfer toeon, wedi'u chwarela mewn lleoliadau wyneb clogwyni fel hyn. Mae'n ddigon posib bod y diwydiant hwn wedi datblygu o ysbeilio llechi o adfeilion Castell Nanhyfer.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column twocolumn is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading alignwide\">Amaethyddiaeth \u00d4l-ganoloesol a Bythynnod<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Ychydig iawn o grochenwaith dyddiedig rhwng y 12<sup>fed<\/sup> ganrif a diwedd yr 17<sup>eg<\/sup> ganrif sydd wedi dod o'r safle, sy'n awgrymu mai ychydig mwy nag ysbeilio cerrig a ddigwyddodd yn ystod y cyfnod hwn. Fodd bynnag, dyddodwyd cryn dipyn o grochenwaith o ddiwedd yr 17<sup>eg<\/sup> ganrif ymlaen ac mae'r difrod aredig helaeth dros lawer o ganol y safle yn dangos iddo gael ei ddefnyddio'n ddwys ar gyfer tyfu cnydau o ddiwedd yr 17<sup>eg<\/sup> ganrif hyd at yr Ail Ryfel Byd. Mae olion bwthyn (Pwll-y-broga), a oedd yn dal i gael ei ddefnyddio yn y 19<sup>eg<\/sup> ganrif, i'w gweld ym mhen deheuol ffos y gorllewin. Datgelwyd bwthyn ac adeilad cysylltiedig, ynghyd \u00e2 chrochenwaith o'r 18<sup>fed<\/sup> ganrif a chrib llau pen (tudalen 20), ym mhen deheuol y ffos sydd wedi\u2019i thorri o graig. Gallai'r bwthyn hwn fod wedi bod yn gysylltiedig \u00e2 chwarela llechi neu ffermio ar y safle. Yn ogystal, roedd darnau o waliau bwthyn neu adeilad buarth fferm arall a ddarganfuwyd ar ben gweddillion y Neuadd Fawr, wedi'u claddu'n rhannol o dan lethr modern diweddarach. Mae'r olion hyn, ynghyd ag olion llwybr llechi ar oleddf a rhigolau o gerti fferm, yn awgrymu bod trydydd bwthyn neu adeilad fferm \u00f4l-ganoloesol yn arfer sefyll fan hyn.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"853\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-1024x853.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1820\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-1024x853.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-scaled-600x500.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-300x250.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-768x639.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-1536x1279.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-2048x1705.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11a-Nevern-Post-Medieval-Remains-Revised-1568x1306.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-style-default is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Daethpwyd o hyd i olion draen wedi'i leinio \u00e2 llechi yn y ffos castell-tref siltiog ac yn ffos fewnol y gogledd, gan ddangos bod ymdrechion wedi'u gwneud i ddraenio d\u0175r o ganol y safle i wella cynhyrchiant amaethyddol yn ystod yr 17<sup>eg<\/sup>-19<sup>eg<\/sup> ganrif. <\/p>\n\n\n\n<p>Llethr modern diweddarach, sy'n dal i dorri cornel de-orllewinol y safle, yw'r cyfan sydd ar \u00f4l o gyfres o waliau a llethrau, a gofnodwyd ar fapiau degwm y 19<sup>eg<\/sup> ganrif, a gris-groesodd y safle yn wreiddiol. Mae'r waliau hyn yn awgrymu bod pori anifeiliaid ar y llethrau a'r ffosydd wedi'i wahanu oddi wrth dyfu cnydau yn y beili. <\/p>\n\n\n\n<p>Trwy gydol y cyfnod hwn, parhaodd y castell i erydu i lawr llethr deheuol y bryn. Mae waliau deheuol y Capel a\u2019r T\u0175r Rhombaidd wedi cwympo lawr y llethr.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"963\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-963x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1822\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-963x1024.jpg 963w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-scaled-600x638.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-282x300.jpg 282w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-768x817.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-1444x1536.jpg 1444w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-1926x2048.jpg 1926w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/tr-11b-Nevern-Castle-with-field-walls-1568x1667.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 963px) 100vw, 963px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em>Map degwm o'r 19<sup>eg<\/sup> ganrif yn dangos lleoliad waliau caeau (du) ar draws y safle<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading alignwide\">Gwarchod y Castell<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide are-vertically-aligned-top is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-vertically-aligned-top is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Er bod waliau llechi dros fetr o led, sy\u2019n cael eu dal ynghyd \u00e2 morter clai, yn ymddangos yn gadarn, mae'r waliau'n agored iawn i effeithiau\u2019r tywydd. Mae glaw yn golchi'r clai, tra bod yr haul a'r gwynt yn ei sychu a'i droi yn llwch. Er mwyn amddiffyn y waliau mae bron pob un o'r adeiladau a ddarganfuwyd yn ystod y gwaith cloddio wedi cael eu hail-gladdu yn fwriadol mewn amgylchedd y gwyddom sydd wedi eu cadw'n ddiogel ers dros 800 mlynedd. Gwarchodwyd dau o'r strwythurau pwysicaf, y T\u0175r Crwn a'r T\u0175r Sgw\u00e2r, gan seiri maen Cadw. Er mwyn gwarchod y strwythurau hyn, mae'r gwaith maen gwreiddiol o'r 12<sup>fed<\/sup> ganrif yn cael ei gadw \u2018fel y'i darganfuwyd\u2019; mae ei ben wedi'i farcio \u00e2 theils clai, lliw coch, achlysurol. Ychwanegir llechi morter clai newydd ar ei ben i warchod y wal wreiddiol ac i greu wyneb ar oleddf ysgafn addas sydd wedi'i orchuddio \u00e2 glaswellt gwydn. Mae'r cap meddal hwn yn atal d\u0175r rhag gwaredu\u2019r bondio clai ac yn atal y wal rhag sychu, cracio a chwympo\u2019n ddarnau. Mae'r glaswellt yn cael ei dorri\u2019n achlysurol i gynnal tyfiant ac i atal coed neu blanhigion eraill sydd \u00e2 gwreiddiau niweidiol mawr rhag tyfu.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-vertically-aligned-top is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"752\" src=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-1024x752.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-336\" srcset=\"https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-1024x752.jpg 1024w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-scaled-600x441.jpg 600w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-300x220.jpg 300w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-768x564.jpg 768w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-1536x1128.jpg 1536w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-2048x1504.jpg 2048w, https:\/\/neverncastle.wales\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/31b-Square-Tower-conservation-1568x1152.jpg 1568w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns alignwide is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><i class=\"fa fa-caret-left\" aria-hidden=\"true\"><\/i> <a href=\"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/history\/\">Hanes<\/a><\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\"><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"has-text-align-right\"><a href=\"\/cy\/archaeology\/life-in-nevern-castle\/\">Bywyd yn y Castell<\/a> <i class=\"fa fa-caret-right\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cyn y castell Mae gwaith cloddio yng Nghastell Nanhyfer wedi datgelu bod y gwrthgloddiau i gyd yn ganoloesol, nid oedd unrhyw anheddiad cynhanesyddol ar y safle hwn. Mae un pen saeth fflint si\u00e2p deilen yn brawf o bresenoldeb helwyr Neolithig, oedd o bosibl yn defnyddio&#8217;r safle i chwilio am anifeiliaid yn y dyffryn islaw.Ychydig o olion archeolegol sydd wedi eu gadael yn Nanhyfer gan Gymry\u2019r cyfnod Canoloesol Cynnar, y tu hwnt i&#8217;r henebion cerrig arysgrifedig canoloesol cynnar ym mynwent yr eglwys (tudalen 32). Adferwyd cyfres o esgeiriau tenau, cul o aredig o\u2019r ardal o dan y mwnt. Mae hyn yn dynodi cymuned ffermio Gymreig weithredol ar y safle hwn yn union cyn y goncwest Eingl-Normanaidd. Dyma&#8217;r unig dystiolaeth yr ydym wedi&#8217;i ganfod ar gyfer cymuned o&#8217;r fath. Trwy gydol gweddill Cemais mae tystiolaeth hefyd yn brin; daethpwyd o hyd i d\u0177 crwn dyddiedig AD980 1160 y tu mewn i glawdd amddiffynnol o dan y castell ym Maenclochog. Pridd a Phren \u2013 Castell Concwest Yr amddiffynfa gyntaf a adeiladwyd ar y safle hwn oedd clawdd bach, tua 1m o uchder, a oedd, yn \u00f4l pob tebyg, \u00e2 ffos fas o&#8217;i flaen, yn amg\u00e1u darn o dir ar ben pentir naturiol ag&hellip; <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/archaeology\/development-of-the-castle\/\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">Datblygiad Castell Nanhyfer<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1470,"parent":1553,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-1555","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1555","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1555"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1555\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2649,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1555\/revisions\/2649"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1553"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1470"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1555"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}