{"id":1565,"date":"2021-03-05T11:44:42","date_gmt":"2021-03-05T11:44:42","guid":{"rendered":"https:\/\/neverncastle.wales\/?page_id=1565"},"modified":"2022-12-17T14:36:39","modified_gmt":"2022-12-17T14:36:39","slug":"history","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/neverncastle.wales\/cy\/history\/","title":{"rendered":"Hanes"},"content":{"rendered":"\n
\""Harold<\/figure>
\n

I bob pwrpas, ar y 14eg<\/sup> o Hydref 1066, ym mrwydr Hastings, llwyddodd William, Dug Normandi, i gipio Lloegr mewn un prynhawn. <\/p>\n\n\n\n

Er mwyn amddiffyn ei deyrnas newydd rhag cyrchoedd y Cymry, sefydlodd gyfres o arglwyddiaethau y Gororau wedi eu canoli yng Nghaer, Henffordd a’r Amwythig. Cyn hir, dechreuodd yr arglwyddi Eingl-Normanaidd a’u rhyfelwyr marchogol gael eu tynnu i mewn i anghydfodau rhwng tywysogion Cymru, gan weithredu fel milwyr cyflog ar eu rhan i gychwyn. Ond, dros y 200 mlynedd nesaf, fe wnaethon nhw wladychu rhannau helaeth o dde a dwyrain Cymru, gyda\u2019r wlad gyfan yn cael ei rheoli gan yr Eingl-Normaniaid erbyn 1283. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

\n
\n
\"Page<\/figure>
\n

Er i’r Eingl-Normaniaid adael cofnodion ysgrifenedig sylweddol, prin yw’r ffynonellau hanesyddol Cymreig. Un o’r rhai mwyaf addysgiadol yw Brut-y-Tywysogion<\/a><\/em>, sef hanes Cymru a ysgrifennwyd ym mynachlog Abaty Ystrad Fflur<\/a> yng nghanolbarth Cymru yn y drydedd ganrif ar ddeg.<\/p>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\n

Dros ganrifoedd o ymladd, adeiladodd y Normaniaid nifer o gestyll ar y tir a feddianwyd, yn gadarnleoedd o ble y gallent gynnull eu milwyr a chylchwylio’r tiroedd cyfagos. Ond ‘roedd y Cymry yn anodd i’w darostwng, a newidiodd rheolaeth sawl castell o un garfan i’r llall.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Y Normaniaid yn cyrraedd Cemais<\/h2>\n\n\n\n
\n

Mae’r cofnod hanesyddol yn awgrymu bod Nanhyfer (neu Llanhyfer), a chantref amgylchynol Cemais, o dan reolaeth yr arglwydd Cymreig lleol, Cuhelyn, ar ddechrau’r 12fed ganrif.<\/p>\n\n\n\n

Yn 1108, cipiwyd Cemais gan Robert FitzMartin fel rhan o goncwest Eingl-Normanaidd Sir Benfro, 1108-1110.<\/p>\n\n\n\n

Roedd Robert yn barod yn berchen tiroedd yn Nyfnaint, Gwlad yr Haf a Normandie a’u hetifeddodd oddiwrth ei rieni a’i lysdad.<\/p>\n\n\n\n

Trefnwyd y gwladychiad hwn gan Harri I, a roddodd gantrefi Rhos a Daugleddau i grwpiau o Ffleminiaid \u2018ymladdgar\u2019 (wedi’u gyrru o’u mamwlad gan lifogydd), a chantrefi Cemais, Emlyn a thiroedd Ceredigion i arglwyddi Eingl-Normanaidd. Arhosodd Pebidiog o dan reolaeth esgob Tyddewi ac roedd Penfro eisoes o dan reolaeth Eingl-Normanaidd.<\/p>\n<\/div>

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\n
\n

Nanhyfer oedd canolfan seciwlar ac eglwysig Cemais, a dyna\u2019r rheswm mwyaf tebygol pam y sefydlodd Robert FitzMartin ei gastell yma, wedi’i leoli ar esgair amddiffynadwy lle y gallai ddominyddu’r ardal.<\/p>\n\n\n\n

Cofnododd George Owen, yr hanesydd o\u2019r unfed ganrif ar bymtheg, fod FitzMartin hefyd wedi sefydlu tref oedd yn cynnwys 18 llain bwrdais ar y safle hwn, ynghyd \u00e2 sefydlu abaty Llandudoch, 6 milltir i ffwrdd ar safle mynachaidd cynharach Cymreig Llandudoch. Arweiniodd gweithgarwch milwrol parhaus gan y Cymry, gan gynnwys ymosodiadau ar gastell Cilgerran yn 1109 (a arweiniodd at herwgipio Nest, gwraig y castellydd) ac ymosodiadau ar gestyll Llanymddyfri, Abertawe ac Arberth yn 1116, yr Eingl-Normaniaid i wella amddiffynfeydd eu cestyll. Yn 1136, yn dilyn brwydr Crug Mawr, fe wnaeth lluoedd y Cymry ail-gipio Ceredigion. Mae’n debygol bod Robert FitzMartin wedi colli rheolaeth ar Nanhyfer, er nad oes tystiolaeth ysgrifenedig i nodi pwy oedd yn rheoli Nanhyfer a Chemais rhwng 1136 a\u2019r 1170au. Rhwng 1136 ac 1154, cipiodd arglwyddi Cymru diroedd o reolaeth Eingl-Normanaidd, gan fod y gwrthdaro (\u2018Yr Anhrefn\u2019) rhwng Stephen a Matilda dros goron Lloegr yn golygu nad oedd llawer o adnoddau ar gael i\u2019r arglwyddi Eingl-Normanaidd ail-afael yn eu tiroedd Cymreig.<\/p>\n\n\n\n

Fideo: Goresgyniad y Normaniaid hyd at Crug Mawr<\/em> <\/i> <\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\"\"
Castell Nanhyfer yn<\/em> 1136. Golygfa o’r gogledd gyda Nanhyfer yn y cwm i’r cefn. Palis ac adeiladau o bren.<\/em>
Daniel Tietzsch-Tyler<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Rhys yn adennill Cemais<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n

O 1155, roedd llawer o orllewin Cymru o dan reolaeth arweinydd Cymru, Rhys ap Gruffudd (yr Arglwydd Rhys). Sefydlwyd sefydlogrwydd gydag olyniaeth Harri II yn 1154 ac, ar \u00f4l iddo fynnu, dychwelwyd tiroedd a chestyll i’r arglwyddi Eingl-Normanaidd yn 1158. Bu farw Robert FitzMartin yn 1159, tra roedd ei fab, William, yn dal yn blentyn. Yn yr un flwyddyn, mae cofnodion Brut-y-Tywsogion<\/em> yn cofnodi bod \u201cRhys wedi gorchfygu\u2019r cestyll ar hyd a lled Dyfed yr oedd y Ffrancwyr [Eingl-Normanaidd] wedi’u hadeiladu\u201d ac, o ganlyniad, nid yw\u2019n debygol bod y FitzMartins wedi adennill rheolaeth sylweddol yn Nanhyfer. Yn dilyn hynny, yn 1165, ail-gipiodd yr Arglwydd Rhys (Rhys ap Gruffudd) gestyll Aberteifi a Chilgerran, a thiroedd cysylltiedig, a byddai castell Nanhyfer wedi dod o dan ei reolaeth, pe na bai felly eisoes.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

\n

\"\"Yn 1171-1172, ar \u00f4l dod i gytundeb \u00e2 Harri II, derbyniodd yr Arglwydd Rhys reng Prifustus, a chaniatawyd iddo gadw ei diroedd cyndadol yn Deheubarth, ond roedd yn ofynnol iddo ddychwelyd tiroedd eraill i’w harglwyddi Eingl-Normanaidd. Mae’n debygol iawn, yn fuan ar \u00f4l 1172, bod perchnogaeth castell Nanhyfer wedi dychwelyd i William FitzMartin (mab Robert) a gafodd briodas wedi’i threfnu ag Angharad, merch yr Arglwydd Rhys. Efallai bod yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, a gynhaliwyd yn Aberteifi yn 1176, wedi’i chynnal i ddathlu’r briodas hon.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\n

Yn 1188, treuliodd yr eglwyswr ac awdur o Gymru, Gerallt Gymro, ynghyd \u00e2 Baldwin, Archesgob Caergaint, noson (28 Mawrth) yng nghastell Nanhyfer<\/a> wrth iddynt deithio trwy Gymru, gan recriwtio dynion ar gyfer Rhyfel y Groes<\/a> (Thorpe 1978).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\"\"
Castell Nanhyfer yn1191. Ymddengys yr amddiffynfeydd ac adeiladau o garreg yn drawiadol o Nanhyfer islaw. Erbyn hyn adeiladwyd y T\u0175r Sgw\u00e2r ar yr esgair garegog ddwyreiniol. <\/em>
Daniel Tietzsch-Tyler<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ymryson teuluol<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n

Yn 1191, yn dilyn marwolaeth Harri II yn 1189 ac ymadawiad William FitzMartin i Ryfel y Groes gyda Richard I, cipiodd yr Arglwydd Rhys Gastell Nanhyfer – gan anwybyddu ei lwon cynharach a dyngodd ar greiriau sanctaidd i beidio \u00e2 gwneud hynny. Yna, cyfnewidiwyd rheolaeth y castell rhwng yr Arglwydd Rhys a thri o’i feibion (Gruffudd, Maelgwyn a Hywel Sais), gyda’r Arglwydd Rhys yn cael ei ddal yn garcharor yn y castell gan ei feibion yn ystod 1194. Ar \u00f4l hynny, cipiodd Hywel y castell wrth Maelgwyn trwy dwyll, gan ryddhau ei dad, a fu farw yn 1197.<\/p>\n\n\n\n

\n